DO CÁRCERE DE CELANOVA AO MUSEO DOS AFIADORES-Historia de dúas familias extraordinarias (1)

Ana Mosquera

Os de Arboiro

A nosa historia de hoxe comeza na illa de Cuba, onde o señor Nicanor, procedente do interior de Ourense, concretamente do lugar de  Arboito, Concello de San Xoán de Río, traballaba de buzo no porto da Habana. 

Como moitos emigrantes galegos enfermou e veu á casa a morrer. E como moitos emigrantes galegos, incluído o meu bisavó, unha vez na casa a súa saúde recuperouse de forma milagrosa e continuou coa súa vida na aldea natal.

Ferramentas herdadas da familia e outras cedidas na casa de Arboiro

O señor Nicanor era un artista, da madeira e do ferro, o mesmo reparaba o motor Lister da máquina de mallar que fabricaba a culata dunha escopeta ou arranxaba unha casa.

A fonte de Arboiro, cuxa construción debemos a Nicanor, ten a curiosidade de que, en lugar de estar coroada por unha cruz, o está por un globo terráqueo, en homenaxe ao aviador republicano, Ramón Franco, irmán do futuro ditador, que acababa de cruzar o Atlántico por primeira vez nunha avioneta, na famosa operación Plus Ultra.

Fonte de Arboiro adicada a Ramón Franco
Inaugurouse o 1º de maio de 1936

Ter dedicado a fonte ao irmán do ditador non librou a Nicanor do presidio. De feito nin o irmán do ditador se librou da represión segundo conta a lenda negra.

D. Nicanor estivo preso en Lugo, en Monforte e en Celanova. Neste ultimo  lugar  foi testemuña de paseos nocturnos dos seus compañeiros de presidio, segundo nos contou o seu neto Florencio de Arboiro. 

A parte inferior estaba desfeita e foi Nicanor de Arboiro, na súa época de preso no convento, quen a restaurou.

Nicanor salvou a vida grazas a salvar as portas do mosteiro, que estaban en pésimo estado de conservación. Nicanor artista da madeira e do metal, fixo unha magnífica restauración que aínda podemos aprezar hoxe nas fermosas portas da igrexa de San Salvador, o que lle valeu a protección das monxas que se ocupaban dos labores de cociña e enfermería e que lle encargaban os máis diversos arranxos. Grazas a iso converteuse nun preso protexido.

Hai que atalo. Escultura en bronce de Florencio de Arboiro
Fai referencia á enfermidade mental

O seu neto Florencio recolleu o legado de Nicanor, aprendeu o oficio da forxa e converteuse nun artista dos bronces, cun dominio preciso da técnica e unha gran sensibilidade. Pero sendo de moita calidade, as esculturas de Florencio de Arboiro só representan unha pequena parte da súa obra artistica e persoal.

Florencio traballou no taller ocupacional do Sanatorio Mental de Toén, onde realizaba obras cos enfermos.

Obra realizada cos enfermos. Pola falta de espazo atopase nunha adega.

Destaco esta porta, porque  esta feita polos enfermos. Colocaron todas as chaves dun pavillón abandonado sobre unha porta tamén abandonada. A porta brila como un espello, pero non é capaz de reflexar unha imaxe. As chaves son funcionais, pero non abren ningunha porta. A obra parece definir a propia enfermidade mental.

Obra en bronce e madeira.

Ademais deste magnifico traballo en Toén. Florencio leva varios anos ao rescate das profesións ambulantes extinguidas. Restaurou a casa do avó Nicanor en Arboiro e instalou nela un museo,  A CASA DAS RODAS, onde expón máis de 100 rodas de afiar, fotografías de afiadores, cartaces, letreiros… 

Tamén recuperou material dos quincalleiros, ambulantes de pequenos obxectos como lentes,  colares…, dos fuseiros. 

Unha das últimas rodas que mercou Florencio.

Florencio organiza encontros de afiadores de varios países (Galiza e Italia entre os principais) e é tamén a alma da Asociación Cultural Ben Cho Sei, que recupera e dá a coñecer o mundo do afiador. A Asociación publica anualmente a revista O Naceiro. Todo isto practicamente sen apoio institucional e con moito esforzo propio.

Florencio de Arboiro

Revista o Naceiro

Video: 

Entrevista a Florencio pola Universidade de Vigo

EXISTIU UNHA FRONTEIRA NA RAIA?

Pontes de Castro

JOSE LUIS FUENTES

   Moito habería que contar desta non fronteira. Habería que preguntarse con García Mañá (1), tamén eiquí, se xistiu unha fronteira.

   Moito poderían contar tod@s aquel@s  que fixeron este camiño de ida e volta, e mesmo as pedras que os viron pasar,  entre lusco e fusco ou transmutados en luciñas, que viamos dende lonxe xa moi de noite, de volta, cal Santa Compaña decorrendo a aba do noso monte mítico “Peneghache”: o fondo do escenario do teatro das nosas vidas: ¿soños ou realidades?

Caseta da Garda fronteriza en San Gregorio

   E neste punto, teriamos que invitar a aqueles voluntariosos, bos e xenerosos, a que compartan, garantindo a maior discreción posible, memorias que non se deben perder, que ó cabo vannos dar a entender como eran os nosos devanceiros e a súa vida, e como somos o que somos.

   Por eso tampouco compre esquecer o que xa dende tempos antigos leva pasado, e nos contaron, e está escrito. Nós non somos máis ca un anaco do conxunto destas terras a un lado e outro desa raia (non fronteira) que algúns persoeiros nun despacho dunha capital pintaron ¡porque sí! (ou ¿por qué non?) nun mapa da nosa terra. Entón estaría ben pasa-la Raia, con outra cita, esta vez popular:

“Menos mal que nos queda Portugal”.

Pedras na penichán de Penagache

Menhir das catro cruces

Sí, porque teñen tanto ou máis que dicir. Baste citar, a modo de mostra, os múltiples traballos do Professor Doutor José Marques exercente que foi na Facultade de Letras da Universidade do Porto. Como, sin ir máis lonxe, no seu interesante e ben informado traballo: Relações económicas do Norte de Portugal com o Reino de Castela no século XV (2), danos noticias – cito de  memoria baseado en notas tomadas no seu momento; por eso calquera erro ou inesactitude será da miña exclusiva responsabilidade – das  peticións (Verán de 1462) a don Alfonso V, de Portugal, por parte das poboacións dos dous lados da Raia, suplicando a confirmación dos antigos privilexios de veciñanza entre as xentes fronteirizas de Entre-Miño e a Limia, ante a presión dos recadadores de impostos.

Ponte no planalato de Penegache

   Ou antes (1369), cando varias vilas galegas Tui, Ourense, Santiago,A coruña, Allariz…, Milmanda tamén entre elas, invitan a outro rei portugués, don Fernando, a invadir estes territorios baixo o dominio de Castela …e que lle darían as villas, e o receberían por senhor… todo por mor de manter un xeito de vida en común.

   A asistencia de feirantes  ás feiras era común dos dous lados. Nalgún momento, nas Cortes de Lisboa faise exposición de como os Galegos de Monterrey e Milmanda e Araujo e outros sitios tiñan o costume de ir á feira de Ponte de Lima con mercancías, e de volta levaban moito sal e outras cousas. Era libre o comercio de pan, viño, carnes, pescados, bois, vacas, cabalos, sal e tamén se mercadeaba con roupas, ouro, plata, moedas…; comercio que se faía por troco básicamente (estamos no século XV).

Marco nº 1 que separa a Azoreira galega Alcobaça portuguesa.

As familias casaban fillas e fillos cos do outro lado para así librarse de presión fiscais no intercambio de bens.

Cunca para gardar sal en Vilar, Concello de Padrenda
Imaxe pertecente ao libro de Eloy de Francisco Historia del Concello de Padrenda

  Valença era un  importante centro do comercio do sal, onde chegaban barcazas con ata 50 toneladas de sal de Aveiro ou Setúbal, o que nos da unha idea do negocio, e tecidos, productos que saían para terras galegas por Melgaço, ou polo camiño de Porto de Mouro (Monçao) a Castro Leboreiro, cando non eran retidos en Melgaço polo alcaide e as súas forzas.

Destas e doutras moitas nosas cousas fálanos o citado Professor José Marques ao longo da  súa extensa e ben fundada obra raia hoxe desvaída; e seguían a ser, pesia todo, 500 anos despois: transitando ploa raia  de Penegache cousas e persoas ( ao parecer ata vehículos de motor despezados, en carros do país, naturalmente; ou emisarios políticos, en tempos predemocráticos, camiño de Estoril; ¿sería verdade?, eu non o sei.

Porta Sur do Castelo de Castro Laboreiro

Así eran as cousas nesa

   Inda queda tempo para que saian cousa da memoria, e do corazón, daqueles bos e xenerosos dos que falabamos. Cousas nosas e dos nosos daquel outro lado; de cando gobernos autoritarios falaban de dous países irmáns, ¡e non sabían a verdade que dicían.!

Mámoa en Penagache con relevos e debuxos

  Os nosos difuntiños de Penegache nada sabían de raias. Eso sí: deixáronos esas mensaxes ¿indescifrables?¿ será que todos somos uns? nos fermosos trazos, que baixan e soben e soben e baixa uns cos outros, no interior das súas tumbas nese moi mal respetado noso primeiro Adro.

Poste explicativo da mámoa

Enlace de interese:
Historia da empresa ANPIAN , onde Antonio Piña de forma moi sincera conta a sua biografia e os seus inicios co contrabando.
Notas bibiliograficas:
(1) Miño: ¿existiu unha fronteira?: apuntes históricos, xurídicos e sociolóxicos .(1993, Galaxia)

(2) Relações económicas do Norte de Portugal com o Reino de Castela no século XV/ José Marques.- Braga: Bracara Augusta, 1978.- 54 p.; 24 cm.- Separata de: Revista Bracara Augusta, Tomo XXXII, fasc.73-74 (85-86)

FRAGUAS E O CARBALLO DE SANTA EUFEMIA

Ana Mosquera

Carballo de Fraguas cunha rama caida en 2004

O topónimo Fraguas, ten relación coas forxas. A aldea debeu orixinarse nun lugar onde se forxaban os metais. Non é de estrañar xa que perto están as minas do Facho. Estas minas durante o século pasado serviron para extraer wolfran durante  os anos da Segunda Guerra Mundial,  que se vendia aos alemáns para a industria do armamento.  

Cartel no monte de O Facho

Non é descartable que con anterioridade ao wolfran se extraesen outros minerais ou metais. De feito, a finais dos anos oitenta do século pasado Explosivos Riotinto buscou ouro nestas minas. Non tivo éxito co ouro, e ademais as obras de prospección cambiaron o curso dalgún acuífero. Ouro aparte, hai varias fontes de auga ferruxinosa nas proximidades, o que indica a presenza abundante deste metal, podendo explicar a existencia de fraguas ou forxas na zona.

Fonte de augas ferruxinosas perto de Quintela

Fraguas pertenceu a Ramiras,  como A Mourisca e Xacebáns. 

O Catastro de Ensenada, feito entre os anos 1750 e 1754, sitúa Fraguas en Ramirás. A pertenza a Ramirás supuña, como no caso de Xacebáns, unha boa comunicación co mosteiro e a existencia de importantes camiños

Mosteiro de Ramirás

O Lodairo, entre Fraguas e Leirado, debía ser un cruce importante de camiños,  pois nos anos da Guerra Civil era un punto de encontro para a recollida das requisas de alimentos que se enviaban aos soldados na fronte.

Cruceiro na Alén

De Fraguas chamáronme sempre a atención varias cousas, a primeira é a fermosa casa case en ruínas da familia Estrada, na Alén. Hai pouco souben que esta casa construíuse grazas a que unha rama da familia Estrada, a fins do XIX ou principios do XX, trasladouse a Guinea, onde fixo fortuna. Non é de descartar que este exemplo animase a importante saída de man de obra no concello de Quintela Leirado para Fernando Poo, unhas décadas despois.

Na parte alta do lugar de Fraguas está a capela de Santa Eufemia, ate hai poucas semanas lucía ao seu lado un carballo centenario. O carballo tivo que ser cortado,, xa que resultaba perigoso ao estar oco por dentro e con podredume.

A  primeira vez que pasei por diante dese Carballo, enseñoumo un veciño con fachenda. Era 2004 e a arbore xa estaba esgotada polo peso das ramas. Caera unha ponla e tomei a foto da cabeceira. Casualmente pasei por Fraguas poucos días despois da tala do carballo e aínda se sentía no lugar a súa perda como a perda dun veciño querido.

O Carballo estaba ao lado da capela de Santa Eufemia. 

Restos do carballo centenario

Santa Eufemia-Museo de Ourense
Procedente dun cruceiro de Mariñamansa

A historia de Santa Eufemia, resulta do máis interesante. Escollín para contar  aquí a lenda recollida polo bispo ourensán Juan Muñoz de la Cueva ( 1717- 1728), que afirma que é unha santa galega, diferente da Santa Eufemia de Calcedonia.

Segundo o bispo, a nosa Santa Eufemia tería nacido en Baiona, onde sufriu persecución a causa da sua fe cristián. 

Escapou de Baiona e agachouse nalgún lugar da serra do Xurés, onde fixo vida anacoreta, pero foi descuberta, capturada, martirizada e finalmente arroxada por un barranco  perto da cibda romana perdida de Obobriga, na serra do Xurés, entre os ríos Caldo e Limia. Isto tería ocorrido en tempos do emperador romano Adriano (Século II).

O seu corpo permaneceu máis de oitocentos anos no lugar onde foi despenada, ate que unha labrega atopou no lugar de Campelo, en Lobios, unha man da santa saíndo da terra cun anel. Á moza gostoulle o anel e colleuno para si. Ao retirar o anel e poñelo no seu dedo, a moza quedou  sen fala. Despois comezou a sentir unha voz que lle mandaba voltar o anel á santa. Ao colocar o anel novamente na man da santa, a moza recuperou a voz. Con motivo da milagre produciuse o primeiro traslado do corpo á  capela de Santa Mariña de Augas Santas. Despois sería levado á catedral de Ourense, xa que ese foi o camiño que tomaron os bois.

Na catedral de Ourense están os osos atribuidos á santa. Tamén atopamos numerosos santuarios na provincia adicados á santa galega: unha parroquia na capital da provincia, templos en Ambía, en Milmanda,  Lobeira, A Mezquita e este de Fraguas.

Santa Eufemia e os seus milagres as veces veñen ligados coa auga, coa fertilidade e coa agricultura. Temos varias fontes santas próximas aos seus santuarios.

E, como non, a tradición popular galega introduciu á Santa  na agricultura, así o recolle Xaquín Lourenzo:

"San Isidro Labrador,

que anda arando no campo;

a santa Eufemia bendita

vaille de diante do gando."

O gato de Penegache en Journal of Zoology e TVE?

Cruz de Penegache dominando unhas impresionantes vistas a toda a Terra de Celanova. Trátase dunha foto do arquivo familiar de José Luis Fuentes

Felipe Castro


        Na nosa primeira entrada falamos da posibilidade de que o nome dun lugar tan simbólico para nós como Penegache (ou Penagache, empregamos a versión arcaica do nome porque foi a que sempre escoitamos aos nosos maiores, o que non significa que non aceptemos a versión oficial do topónimo, de seguro máis adaptada ao galego moderno) tivese a súa orixe na existencia de linces nas nosas montañas, avalando tal idea con diversas referencias históricas a lobos cervaes de ilustrados como Carvalho da Costa ou Frei Martín Sarmiento.
        Esta semana o amigo Marcos Fuentes envianos esta entrada da páxina web de RTVE que resume un artigo publicado nunha prestixiosa publicación científica, Journal of Zoology, por unha equipa de investigadores das universidades Complutense, Carlos III e de Oviedo. Nel demóstrase a presencia do lince boreal no norte da península ibérica a través de análises de ADN practicados a restos de oito linces atopados en Asturias, Cantabria, Euskadi e Navarra.
        Isto segue sen demostrar algo que plantexamos só como unha hipótese, e que é imposible de afirmar sen que se realicen sobre o terreo traballos como estes dos que falamos hoxe; non obstante, gostaríanos dar a benvida a investigacións deste tipo, que aclaran o noso pasado zoolóxico, ao tempo que animamos a investigadores e institucións galegas a que teñan en consideración esta posibilidade no momento de realizar futuras excavacións arqueolóxicas ou paleontolóxicas. Beizóns a estes investigadores, e aos que se animen nun futuro, polo seu tempo, coñecemento e esforzo.

ALONSO RÍOS FUXE POLO PENEGACHE

As terras de Penegache son terras de fronteira, camiños que cruzan os montes do Leboreiro e que foron territorio salvaxe de lobos, lugares onde se libraron batallas.

Nestas terras movíanse as faccións carlistas do presbítero D. Calixto e as de Salinas; agachadas en Castro Leboreiro, nos anos 1873 e 1874. O contrabando cos seus riscos foi un medio de vida, ás veces perigoso, que abarcou un amplo perírodo da nosa historia. Durante a guerra civil houbo homes que desertaron e viviron en Castro Leboreiro, grazas ás amizades forxadas no contrabando, e regresaban algunhas noites a ver as súas mulleres.

Hoxe imos contar unha historia pouco coñecida desta fronteira: a fuxida de Afranio de Amaral de noite a través da serra de Penegache.

Hai anos lin un libro autobiográfico de Antón AlonsoRíos, titulado O siñor Afranio, ou como me librei das gadoupas da morte.

O Siñor Afranio é un criado que leva nesa profesión exactamente desde o 26 de xullo de 1936. En 1939 fuxe desde Cartelle cara a Monte Redondo, para marchar a  Portugal. Antes pasa -segundo el mesmo relata- por Gomesende e Quintela de Leirado, “onde se lle fai noite pecha”.

Ponte dos carros

Sería lóxico que chegase a Quintela segundo a sua narración polo camiño medieval de Abellás para logo ter cruzado na ponte de Quintela. Por aqueles tempos aínda se conservaba a ponte antiga, da que non hai estudos, pero da que se pensa que podía estar sobre unha ponte romana (Quintela e os romanos serán tema para outro día). Tamén puido cruzar o Deva na Ponte dos Carros, entre Fondóns e Mociños. Parece que finalmente non chegou a Monte Redondo, e ainda que el parece non telo moi claro debeu cruzar a fronteira por un lugar do Concello de Quintela de Leirado. Hai un par de pasos neste concello que conducen ao camiño de Rodeiro.

camiño vello de Abellás

Literalmente Alonso Ríos sigue  así “…fun dar cun regato coa orela mecha de silveiras. Camiñei ao longo del, mais non atopaba a maneira de furar por entre as silvas e meterme a atravesalo (…). E xa posto a furar fose como fose, inda que esgazara a roupa e o pelexo, camiñei un pouco máis abaixo e alí por sorte atopei a orela sen silvas e uns poucos pasos naturais (…).

Calzada cara a fronteira

            Cando pisei terra vin que por un carreiriño que corría ao borde dunha ribada viñan seis homes, cada un cunha peza de tea ás costas.

            Baixaron da ribada, e o primeiro chegou cara a min e parouse. Os outros fixeron o mesmo, e quedaron os seis en fileira  e calados todos. Eu seguín camiñando.

            -Boas noites- díxenlles.

            Eles responderon o mesmo.

            Novo silencio. Entón dinlles a entender que por min non había caso, dicíndolles:

            -Que haxa sorte.

          -É o que nos cómpre a todos- respostaron.E botaron a camiñar, choutando de penedo en penedo como fixera eu, máis en dirección oposta. De certo eran contrabandistas. Comprendín que o meu camiño era o axeitado.

calzada cara os Mociños e as Chedas

            

            Aquela noite andei até ben tarde. Durmín unhas horas nunha chousa

           Finalmente Afranio chega á branda de Rodeiro (Fegresía de Castro Leboreiro) e segue cara á Peneda. Despois de pasar diversas visicitudes chega a Arcos de Valdevez, agache nunha cova e finalmente chega a costa e consegue finalmente embarcar cara Casa Branca e desde aló chegar a Bos Aires.

          Debeu existir unha certa convivencia e mesmo colaboración entre contrabandistas e escapados. A novela de Manuel Tiago (pseudónimo de Álvaro Cunhal), levada ao cine, relata a convivencia dun contrabandista e un fuxido portugués perseguido pola xustiza.  

            Pero ¿quen era Afranio de Amaral, en realidade? Afranio de Amaral era un naturalista brasileiro, pero o noso Afranio, o que fuxiu pola serra de Penegache, era Antón Alonso Ríos, deputado do partido galeguista durante a Segunda República e membro, xunto con Castelao, do Consello Galego no exilio.

Antón Alonso Ríos

Naceu en 1887 en Silleda. A pesar de ser mestre, emigrou a Bos Aires en 1908, onde  chegou a director da Sociedade Científica Arxentina. Preocupado pola ensinanza en Galicia,  Alonso Ríos  participou nunha das numerosas asociacións galegas de Bos Aires que tiñan como fins a modernización da súa terra “hijos de Silleda”, promovendo a construción de escolas.

Escola El Povenir de Tomiño

En 1931 Alonso Ríos trasladouse a Tomiño como director da escola “El Porvenir”.  Desde o comezo da guerra, fíxose pasar por pobre de pedir. Estivo en varias casas de criado, e finalmente fuxiu pola serra de Penegache, vindo desde Cartelle e pasou noite nunha chousa. Aquí temos unha. Esta está entre as Lamas da Basteira e a Torriña. As pedras sostéñense equilibradas. Non ten ningún tipo de argamasa.  No fondo parécese ás mámoas que construían os nosos antepasados no mesmo monte. Nunca saberemos se a chousa de Alonso Ríos aínda está en pé nestas montañas.

           

Chousa perto de As Chedas

Xulio Fontes. Os postes e os soños dun pintor que medrou á sombra do Penegache.

Ana Mosquera 

Nesta entrada de Á SOMBRA DO PENEGACHE  imos falar da obra de Xulio Fontes, un veciño de Quintela de Leirado, que xa apuntaba maneiras cando de pequeno no lugar de  Forxán debuxaba a fonte  e outras paisaxes que tiña a súa beira.

corredor da sua casa de Vigo

Xulio presenta o Martes 4 de agosto, ás sete da tarde, na Casa dos Poetas de Celanova, un novo libro: O MUNDO ONÍRICO DE XULIO FONTES no que recolle unha selección de cadros  acompañados de textos de autores tan diversos como : Méndez Ferrín, Antonio Piñeiro, Jesús de Juana, Alfonso Álvarez  Cáccamo, García Mañá, Gonzalo Navaza, Manuel Vidal Villaverde, Anxo Angueira ou a súa propia irmá Ánxeles Fuentes.

Xulio nesta obra evoca Quintela de Leirado, a intrahistoria do lugar, sempre co Penegache de preto, vixiando e guiando a ramboia. Un Penegache sempre xeneroso, con caza, pasto ou contrabando e igualmente sempre perigoso, lobos, frío, medo, pistolas...

Pero Xulio tamén nos mostra escenas do mar e das montañas que ve desde a súa casa de Vigo.

Non vou falar máis deste libro xa que o vou facer o próximo día 4 de agosto na casa dos poetas, en Celanova, acompañando a Xulio.

Sobre a traxectoria de Xulio podemos dicir moitas cousas.  Comezou de ben pequeno gañando concursos de debuxo. Logo a súa presenza en Santander e San Sebastián, así como o coñecemento da obra de Gaudí, marcaron a súa traxectoria artística.

Fermosa MATERNIDADE que será doada ao Concello de Quintela de Leirado 

Participou  en numerosas exposicións individuais e colectivas. Destaca o catálogo da exposición itinerante “Os nosos artistas”, organizada pola Consellaría de Cultura no 2005, onde Xulio participou con 24 obras.

No ano 2002, levou a cabo unha intervención artística singular pintando os postes da luz no seu Leirado natal. O feito foi recollido amplamente nos medios de comunicación, e Leirado foi durante un tempo coñecido por ser o lugar de Ourense que tiña os postes eléctricos pintados con arte.Como dixo o escritor Méndez Ferrín, Xulio encheu o panorama da súa localidade nativa cunha festa de matices.

Outra taboa que tamén se poderá ver no Concello de Quintela de Leirado

Os postes teñen o seu ritmo. Xulio aproveita as estruturas monótonas e repetitivas de formigón para dar lugar a obras singulares  e diferentes, como singulares e diferentes son os nomes que lle dá a cada poste, e que para calquera veciño de Leirado resultan perfectamente recoñecíbeis: Cerdeiriños, levada de Bangueses, día oito, Atainde, Forxan, Xacebáns, Fondóns…

Esta obra, como toda a obra de Xulio, non é froito dunha frivolidade ou dunha ocorrencia. Nela hai unha denuncia implícita.

Ao fixarnos no ritmo e na plasticidade dos postes reparamos en algo que nos pasara desapercibido a longo dos anos:  A cantidade de postes, cables e tendidos que sen ningunha organización foron colonizando as nosas aldeas. Para traernos comodidades necesarias? Sen lugar a dúbidas.

Pero estes tendidos, ao contrario dos debuxos dos postes, non contan co sentido da harmonía. Foron pensados cunha certa presa e, o peor de todo, algúns deles están en lugares moi pouco axeitados

Deseño en papel dos postes de Leirado