Se buscas a Galiza, en ti tes que atopala!

Ana Mosquera

Sabela e Mohamed na fonte de Fondóns. Galiza somos nós e tamén os que chegan.

Galiza é o que vemos 

a terra, o mar, o vento...

Pero hai outra Galiza 

que vai no sentimento

Galiza somos nós;

a xente e mais a fala

Se buscas a Galiza

en ti tes que atopala!

(Manuel Maria - Letras Galegas 2016)

Algunhas casas xa non están. Pero o Penegache ao fondo nunca nos deixará.

Aínda que teño raíces n´Ataínde e en Redemuíños, o meu norte vital está en Fondóns. Desde Fondóns a vista do Penegache resulta difícil, pois está resgardado detrás do Castelo de Arance.

Pasei algún tempo subida ao tellado da nosa casa escoitando falar en galego e  mirando para o castelo. Do castelo xa falamos noutras ocasións. 

Tellados e o Castelo de Arance ao frente.

Hoxe toca falar da  lingua. Un día, de adolescente, Antonio Seoane, veciño de Fondóns, gastoume unha broma por falarlle en castelán. Ese día vin que se podía falar galego e ter orgullo de falalo e que renegar do propio podía resultar rídiculo e dar lugar á burla. 

Casas aliñadas no camiño que baixa d´Os Mociños

As primeiras mencións que atopamos de Fondóns están no tombo de Ramirás a mais antiga é unha doazon realizada por Pedro Gomez, que dona ao Mosteiro as herdades que ten en Leirado con excepcion das que ten en Fondóns. Desto xa profundizaremos noutra entrada

Desde o Google Earth Fonsdóns parece unha aldea construída á beira do camiño, como unha desas vilas de estrada.

Calzada a Os Mociños

Fondóns debeu medrar á beira do camiño que sube cara Os Mociños. Poderiamos pensar que isto ten lóxica posto que Os Mociños pertencía a parroquia de Santa María de Leirado, como Fondóns até principios do século XX, mais falla esta teoría porque desde as herdades (hoxe montes) de O Covelo hai un camiño máis dereito cara a desaparecida parroquia.

Rodeiras de carro no camiño d´Os Mociños

Fondóns debía ser un lugar de paso cara á Pousa, cara o pazo d´A Pedra e cara a Arnoia, pasando por Quintela e Abellás…

Fondóns, o meu principio do mundo

A  microtoponimia indícanos a existencia moi antiga dunha comunidade relixiosa: Granxola (nome dado aos pequenos cenobios), San Miguel, Campo da Viña, Casal do Bispo, sitios todos colindantes entre si e onde non puidemos atopar ningunha evidencia arqueolóxica, aínda que sei que a miña avoa sachando, nos anos setenta, atopou unha pulseira, que desgrazadamente se extraviou nunhas obras realizadas na casa nos anos noventa.

Algunha das casas de Fondóns aproveitan pezas antigas, que poderían vir dalgún dos sitos anteriores, por exemplo esta.

Figura nunha casa antiga.

Ou esta cruz, que case parece pagá e que coidaba a entrada da casa materna de Fondóns.

Fondóns é o meu lugar e garda moitos tesouros por buscar. O legado dos meus avós foron a terra e a fala, como reza nunha lápida do cemiterio do Hospital de Incio, e os legados non se dilapidan, hai que coidalos para a seguinte xeración.

Feliz día das letras e aí tedes a lápida coa lenda no cemiterio do Hospital de Incio, aínda que na imaxe non se ve moi ben:

"Aos nosos antergos, dos que herdamos o xenio, a terra e a fala"

O NADAL NO PRINCIPIO DO MUNDO

Ana Mosquera

Fondóns-Reis de 1983- A fascinación do lume.

Permitídeme roubarlle a expresión a Aser Álvarez, pero paréceme moi afortunada. Penegache e a súa sombra non son o fin do mundo, como pensan nas cidades, senón o principio. Non se trata só dunha cuestión de perspectiva. É unha realidade. A montaña estaba habitada desde tempos prehistóricos e o máis probábel é que moitos de nós sexamos descendentes deses primeiros poboadores.

Planalto de Penegache con néboa. Un bo lugar para vivir na prehistoria.

Fonte do marco 21, na raia. A calidade das augas da serra ben seguro que lle facilitou a vida aos seus poboadores.

Eu son unha pónla dunha estirpe que durante séculos estivo apegada a esta terra e sintome obrigada con esta tribo a transmitir os valores do noso patrimonio cultural e incluso emocional, para que xeracións futuras poidan gozar a súa maneira deste lugar. 

Penegache, interior dunha mámoa.
As raices máis fondas.

Os meus avós, a señora Pura de Fondóns, Leonor de Fondóns e Dario de Redemuiños.
Foto tirada na Feira de Gomesende, a principios dos anos cuarenta do século pasado.
A maioria non están. Gardámolos na memoria.

O meu avó ía traballar as terras, o meu pai vai ver os seus montes, eu vou en busca de respostas e espero que a miña filla atope algún día as súas razóns.

A miña filla camiñando polos muros do Castelo de Arance, entre As Chedas e Gorgoa.

Por unhas razóns ou por outras, estas son unhas datas de festa, probablemente desde os tempos dos construtores das mámoas de Penegache, coñecedores dos solsticios, como testemuña a orientación dalgunhas mámoas. O catolicismo, con moi bo criterio, decidiu simbolizar o seu propio nacemento da súa Luz, coa chegada do Mesías.

Virxe embarazada na igrexa de San Salvador de Redemuiños.
Unha rareza no norte da península.

O Nadal era ir co avó a cortar un piñeiro e adornalo na casa de Fondóns e quentarme co lume na casa natal, coa gata no meu colo buscando calor.

Pero, se algo tiñan de especiais aquelas festas para min, eran as reunións cos amigos na cociña de afumar os chourizos. O fume metíasenos nos ollos e pasabamos as vacacións con cheiro a fumeiro, o que por outra parte non era moi diferente de anos posteriores, cando comezamos a ir ás discotecas. Os porcos aínda se cebaban e mataban na casa e o fumeiro colgábase dos loureiros a secar. A fascinación ancestral polo lume, as secretas confesións e quizais a sensación de vivir algo que remataba, empuxábanos cara a cociña de afumar. E así foi durante algúns anos.

Casas que xa non están.

Cando non chovía saiamos, lembro incursións na escola abandonada de dona Rosita e outra ao castelo da casa de Santa María, tamén abandonada, coas miñas curmáns de Leirado. Sempre me fascinaron os lugares abandonados, pero aínda así espero que estas terras  non se convertan en fantasmas para os arqueólogos.

Foto tirada en febreiro de 1983 no lugar que agora ocupa a casa de Begoña en Santa María.

E parece que non vai ser así, pois aquí temos unha noviña xeración con moita personalidade.

Irea Castro Doallo de Atainde

BOAS FESTAS A TODOS.

UN RECORDO PARA OS QUE NOS PRECEDERON E AGARIMOS PARA OS QUE NOS SUCEDERÁN

  

A Pena do Gato. Dos nosos nomes e os nosos fins.

Felipe Castro
O obxectivo fundamental deste blog é que Sabela, Santi, Felipe e Irea o pasen ben, se divirtan, ao mesmo tempo que fan excursións e aprenden a querer a terra na que aínda se atopan unha parte das súas raíces. Como tantos outros nenos e nenas galegos naceron e pasan a meirande parte do seu tempo nas nosas cidades, aínda que tal vez exista unha diferenza. Desde ben pequenos gozaron de tempadas máis ou menos longas en Fondóns e Ataínde, pequenas aldeas do concello de Quintela de Leirado, entendendo que o rural, a veces, pode ser moito máis divertido, estimulante e educativo do que son algunhas das rúas máis concorridas. Eles son, e serán cada día en maior medida, os verdadeiros autores.

De paso, tamén buscamos dar a coñecer unha das zonas máis descoñecidas de Galiza, cun moi rico patrimonio natural e cultural, e, na medida do posible, axudar a súa protección.

Calquera persoa relacionada con este espazo sabe que se existe algún lugar de referencia para nós é o monte Penegache. Os motivos son tan claros como difíciles de explicar. Simplemente ninguén que teña algunha relación co territorio situado no curso alto do val de Deva se plantexería semellante pregunta. É o noso monte totémico e fundacional. Os nosos antergos rodeáronno de centos de mámoas e despois baixaron ao val. Aínda que os nosos pais descoñecen esta parte “real” da historia foron quen de transmitírnola, como os seus lla transmitiron a eles, cunha veneración panteista e irracional. 

O carácter místico da montaña vén reforzado pola existencia de petroglifos con formas de pés e mans andando cara Penegache. Unha interpretación cristiá dos mesmos afirma que a virxe deu un paso no Lodairo (Val do Deva) co neno Xesús e outro en Penagache onde se encontran as outras pegadas de pés. A montaña, que facilitaba abundante caza  na prehistoria, seguiu dando de comer á comarca até hai pouco, facilitando pastos e contrabando. A ramboia foi a principal actividade económica da zona ate a liberación das fronteiras en 1986.

 A primeira referencia escrita que atopamos a Penegache está datada o 15 de decembro de 1119, en concreto no documento 512 do Tombo do mosteiro de Celanova, no que Rodrigo Velasconi lle cede ao mosteiro de Celanova a súa parte da vila de Eclesiola (hoxe Grixó), que sitúa “subter mons Penne Gati, ecclesie sancti Petri apostoli, discurrenti rivulo Deva” ("baixo o monte Penegache, igrexa de San Pedro apostol, por onde discurre o río Deva”). 

A tradución do latín ao galego deste topónimo é clara: o monte da Pena do Gato, o que seguramente teña que ver con que se atope próximo un lugar hoxe en día coñecido como o Salto do Gato e outro na vertente portuguesa chamado a Corga do Gato.

E de que tipo de gato estamos a falar? Tendo en conta a altitude na que os atopamos (1224 metros de altitude), na actualidade o máis lóxico sería pensar en gatos monteses, animais que están protexidos no cercano parque natural do Xurés. Porén, en termos históricos, hai algún indicio que nos leva a outro tipo de felinos. En concreto, cara o lince ibérico, endemismo asociado por erro ao sur da península. Polo contrario, aínda queda algún exemplar nos montes de Toledo e está estudada a súa presenza histórica no norte. De feito, Galiza, o Cantábrico e os Pirineos foron as únicas zonas do mundo onde se documentou a convivencia do lince ibérico e o euroasiático, sendo ambos extinguidos no século XIX. O gato montés é un animal pequeno, non social, moi esvaedizo e que, normalmente, habita en zonas de fraga. O lince tamén é solitario e aínda mais territorial e necesita para vivir non fragas, senon amplas zonas de matorrais (a Penichán de Leboreiro sería un hábitat ideal para el). De feito, Leboreiro vén do latín Leporeiro, que significa terra de lebres, compoñente básico da dieta do lince. 

 Antonio Carvalho da Costa, xeógrafo ilustrado portugués do século XVIII, realizou a seguinte descrición da fauna de Castro Leboreiro:

"Pela misma ribeira do Lima da parte do Sul, entre as asperas serras de Amarella, e Cabril contiguas com as de Gerès na raya deste Reyno, e do de Galliza, ten seu assento o Concelho (…) de Castro Leboreiro, e Lindoso (…) caça, muitos Lobos, raposas, martas, ginetas, touroens, jabalís, corços, cabras bravas… Comprehende a mayor parte da grande serra de Gerès (…) ha quantidade de lobos, raposas, ginetas, martas, touroens, e otros bichos, e serpentes, cabras bravas, com feroces cabroens, que ja despenharão homes despois de feridos…Muita caça de toda a casta…Tem esto Concelho grandes matas, e dilatados montados, em que se crião muitos lobos grandes, a que chamão Afnaes, e outros mais pequenos, chamados Cervaes, muitas raposas, martas, ginetas, e touroens, jabalís, veados, caça miuda"

En portugués eses "lobos pequenos ou cervaes" son os linces.

Pola mesma época, outro ilustrado, esta vez galego, Frei Martín Sarmiento , falaba na súa carta 159, datada en 1760, da existencia de linces na Galiza:

“No es un animal muy frecuente, ni tampoco muy raro en Galicia y allí tiene cinco nombres vulgares, v. g. lobo- cerval, lubezno, lubicán, lobo- rabaz y tigre. Este último es falso, pues no hay tigres en Europa, mas se le llama tigre por que tiene la piel manchada y muy hermosa y apreciable. Los cuatro nombres primeros, aunque empiecen por lobo, apenas aluden a su ferocidad, no a que sea un animal del género lobo pues sólo lo es del género gato. Es como un gato, pero tan grande como un perro perdiguero. Combinado todo es un verdadero animal lince”.

No século seguinte, Vítor López Seoane na súa Fauna Mastológica de 1861 segue dando mostra da súa existencia no noso país: “é bastante raro nos sítios montanhosos povoados pelos bosques, achando-se em Vilalva; S. Pedro de Orazo; na província de Ponte Vedra; na serra do Courel e outros pontos fragosos da Galiza”. Algo máis adiante Xaquín Lorenzo, Xocas, tamén recolle a existencia histórica de “tygres” na Baixa Limia seguindo referencias de Castellá Ferrer.

Polo tanto, aínda que non temos ningunha proba concluínte de que o noso gato, da Pena, do Salto e da corga, fose un lince e non un gato montés, pensamos que podemos empezar especulando coa posibilidade de que un lugar tan referencial como Penegache lembre a presencia destes importantes animais nos montes do Leboreiro.