Subida ao Castelo. Primeira parada: As Chedas

Ana Mosquera

SUBIDA AO CASTELO. PRIMEIRA PARADA: AS CHEDAS. 

Fonte, cruceiros e  muiño das Chedas.

Despois da visita ao Coto Furado con Roxelio, decidimos subir ao monte do Castelo. O nome era, de por si, unha invitación e unha interrogante: habería alí, algunha vez, un castelo? Pedímoslle aos veciños que nolo situasen e aproveitaron para falarnos doutro monte ou lugar: a Torriña. Ademais, entre A Torriña e O Castelo encóntrase a Basteira, topónimo que pode ter a súa orixe en besteira (de bestas), pero tamén, segundo o “Consultorio dos nomes e apelidos galegos” de Mendez Ferrín, os apelidos e lugares Basteiro, Bastiagueiro, e similares  posibelmente teñan a súa orixe en bastione, construción defensiva que tamén daría lugar a bastión (fortaleza), e a Bastilla, nome da fortaleza de París cuxa conquista deu comezo á Revolución Francesa.

Se a todo isto lle sumamos o feito de que desde o google earth, parecía percibirse a existencia de restos construtivos xusto nesa zona, as nosas posibilidades de éxito  parecían aseguradas.  Non obstante, tiñamos datos en contra:  a altura, demasiado elevada 1046 metros, e a falta absoluta de memoria sobre ese suposto castelo entre os veciños.

O “noso” castelo está situado ao noroeste do Penegache, enriba das Chedas e cara Gorgua. De feito, os marcos que delimitan os concellos  de Quintela de Leirado e Padrenda atravésano polo medio, pero iso aínda non o sabiamos daquela. Atopar os restos custounos varias subidas e finalmente foi Roxelio, como non, quen nos levou, posto que a vista que nos daba o satélite era difícil de identificar en superficie.

Foi nos primeiros días do verán de 2013, cando intentamos a primeira subida. Chegamos primeiro ao lugar de As Chedas, penso que unha das aldeas máis fermosas da comarca. A primeira vez que fun ás Chedas chamou a miña atención o cariño con que estaban traballadas todas as construcións : o muíño de pedra, con  forma circular e o teito de pedra, as canles de pedra, a fonte, os canastros e en xeral toda aldea, adaptando as súas formas ás curvas do terreo. Non é casual. Unha veciña díxome unha vez que aquí había moi bos canteiros, de feito acostumaban a desprazáranse a traballar tamén a outras localidades.

Das canteiras de As Chedas baixáronse, en carros de bois, as pedras para a igrexa de San Pedro de Leirado, seguramente tamén para a de Santa María. Os veciños de Fondóns utilizaron até  hai pouco a pedra d’As Chedas, para as súas construcións. Os irmáns  Cholo e Manolo Rivera lembran traer de alí a pedra para un canastro, cando eran uns rapaciños.

Probabelmente, o último que baixou pedra desde As Chedas a Fondóns foi o meu avó Odilo,  en 1970, cando empezou a construír unha cociña para afumar. Desgraciadamente, a cociña rematouse con ladrillo de A Manchica.

Unha das mencións máis antigas das Chedas é de 1467, nun asunto relacionadoc oa guerra Irmandiña, recollido en “A vida e fala dos devanceiros” de Xesús Ferro Couselo. Neste libro recóllese a declaración de Fernán das Chedas, alcalde da Santa Irmandade da terra de Sande, quen, xunto con Loys de Garabelos, explica, ante o Procurador Xeral Juan de Torneiros, os danos, roubos, prisións e rescates, impostos por Roi Alfonso Pimentel e despois polo seu fillo Juan Alfonso Pimentel.

Esta declaración ante as autoridades,  en medio da gran guerra irmandiña (1467-1469), fainos pensar que o noso veciño, o alcalde irmandiño Fernán das Chedas, debeu participar nalgunha das accións bélicas.

Un texto do Arquivo Histórico Provincial de Ourense (caixa 9862) de 23 de febreiro de 1487 que menciona a outro veciño das Chedas, Alfonso das Chedas, acláranos que as Chedas, ou polo menos o Coto de Riobó, xunto con Quintela e Forxán formaban parte nesa época da 

denominada Terra de Sande . Este tema será tratado por Felipe Castro con máis detalle, pois é certamente interesante e podería ter relación directa co noso castelo. Digamos xa que o castelo que buscamos figura nun  deslinde do comunal das Chedas e Campo Real como Castelo de Arance. Este deslinde está recollido nunha Real Provisión da Real Audiencia da Coruña nun preito entre os veciños das Chedas e os dos Mociños e Campo Real -coñecido como Campo Falso naquela época .  

Pensamos que o nome das Chedas alude a un lugar situado na base dun monte. O topónimo As Chedas non é frecuente. Unha cheda é cada unha das pezas laterais do chedeiro do carro no que van encaixados os estadullos. Segundo o Dicionario da Real Academia Galega, tamén se utiliza a expresión “dar cheda”, para upar ou axudar a alguén a subir a un lugar. Eu, particularmente, penso que este último 

significado ten sentido neste topónimo, cando menos neste lugar. Sería o equivalente a un pousadoiro, de feito outro lugar chamado A Cheda, na cidade de Lugo, está na parte baixa da capital, próximo ao río e extra murallas.

Atravesamos As Chedas e collemos a pista de terra cara o castelo. Abrimos a cancela e vemos as cachenas de Alfredo que nos miran con interese, pero non tanto como as miramos nós a elas. Gústannos, son produtivas, asentan algo de poboación e facilítannos o camiño. 

Chegamos á granxa e subimos como podemos pola pista, o noso coche non é un todo terreo, pero co tempo aprendemos a conducilo dunha forma aceptábelpola terra. Non moi lonxe do deposito de auga, deixamos o coche e andamos  un pouco monte a través até un lugar que os mapas sinalan como O Penedo das Chedas. Neste punto atopamos moitas pedras cortadas, non sabemos se por proximidade dunha canteira. Varias pedras parecen ter canles polo medio, coma se fosen parte dunha condución de auga (Agradeceriamos comentarios aclarando estas cousas). 

Nunha pequena chaira pace un grupo de cabalos. Ás nenas que veñen con nós chámalles a atención unha pedra que parece unha rá. 

Seguramente, a súa forma é froito da erosión, pero deixo a foto porque me pareceu fermosa. Se camiñamos un pouco cara ao sur temos unha vista do Penegache e podemos oír caer a auga do Salto do Gato. Apetece achegarse, pero está un pouco lonxe. Desde o outeiro das Chedas sae unha calzada.

As profundas rodeiras de carros indícannos que foi un camiño moi transitado. Recentemente por canteiros e contrabandistas, pero é posíbel, tanto pola súa situación como polos marcos que o sinalan, que se trate dun dos camiños libres de impostos que parten desde Castro Leboreiro cara a Milmanda, tal e como xa se apuntou en As pedras quepariron a nosa estirpe.  Nesta primeira visita nin nos achegamos ao castelo. Manuel torceu un pé case ao pouco de empezar a andar, e as nenas  cansaron de seguida. Ademais, estivemos desorientados. Con todo, esta primeira tentativa foi moi frutífera. Aprendemos que o castelo era unha referencia e unha escusa, pero que no camiño ían aparecer moitas sorpresas, non menos interesantes.

A Pena do Gato. Dos nosos nomes e os nosos fins.

Felipe Castro
O obxectivo fundamental deste blog é que Sabela, Santi, Felipe e Irea o pasen ben, se divirtan, ao mesmo tempo que fan excursións e aprenden a querer a terra na que aínda se atopan unha parte das súas raíces. Como tantos outros nenos e nenas galegos naceron e pasan a meirande parte do seu tempo nas nosas cidades, aínda que tal vez exista unha diferenza. Desde ben pequenos gozaron de tempadas máis ou menos longas en Fondóns e Ataínde, pequenas aldeas do concello de Quintela de Leirado, entendendo que o rural, a veces, pode ser moito máis divertido, estimulante e educativo do que son algunhas das rúas máis concorridas. Eles son, e serán cada día en maior medida, os verdadeiros autores.

De paso, tamén buscamos dar a coñecer unha das zonas máis descoñecidas de Galiza, cun moi rico patrimonio natural e cultural, e, na medida do posible, axudar a súa protección.

Calquera persoa relacionada con este espazo sabe que se existe algún lugar de referencia para nós é o monte Penegache. Os motivos son tan claros como difíciles de explicar. Simplemente ninguén que teña algunha relación co territorio situado no curso alto do val de Deva se plantexería semellante pregunta. É o noso monte totémico e fundacional. Os nosos antergos rodeáronno de centos de mámoas e despois baixaron ao val. Aínda que os nosos pais descoñecen esta parte “real” da historia foron quen de transmitírnola, como os seus lla transmitiron a eles, cunha veneración panteista e irracional. 

O carácter místico da montaña vén reforzado pola existencia de petroglifos con formas de pés e mans andando cara Penegache. Unha interpretación cristiá dos mesmos afirma que a virxe deu un paso no Lodairo (Val do Deva) co neno Xesús e outro en Penagache onde se encontran as outras pegadas de pés. A montaña, que facilitaba abundante caza  na prehistoria, seguiu dando de comer á comarca até hai pouco, facilitando pastos e contrabando. A ramboia foi a principal actividade económica da zona ate a liberación das fronteiras en 1986.

 A primeira referencia escrita que atopamos a Penegache está datada o 15 de decembro de 1119, en concreto no documento 512 do Tombo do mosteiro de Celanova, no que Rodrigo Velasconi lle cede ao mosteiro de Celanova a súa parte da vila de Eclesiola (hoxe Grixó), que sitúa “subter mons Penne Gati, ecclesie sancti Petri apostoli, discurrenti rivulo Deva” ("baixo o monte Penegache, igrexa de San Pedro apostol, por onde discurre o río Deva”). 

A tradución do latín ao galego deste topónimo é clara: o monte da Pena do Gato, o que seguramente teña que ver con que se atope próximo un lugar hoxe en día coñecido como o Salto do Gato e outro na vertente portuguesa chamado a Corga do Gato.

E de que tipo de gato estamos a falar? Tendo en conta a altitude na que os atopamos (1224 metros de altitude), na actualidade o máis lóxico sería pensar en gatos monteses, animais que están protexidos no cercano parque natural do Xurés. Porén, en termos históricos, hai algún indicio que nos leva a outro tipo de felinos. En concreto, cara o lince ibérico, endemismo asociado por erro ao sur da península. Polo contrario, aínda queda algún exemplar nos montes de Toledo e está estudada a súa presenza histórica no norte. De feito, Galiza, o Cantábrico e os Pirineos foron as únicas zonas do mundo onde se documentou a convivencia do lince ibérico e o euroasiático, sendo ambos extinguidos no século XIX. O gato montés é un animal pequeno, non social, moi esvaedizo e que, normalmente, habita en zonas de fraga. O lince tamén é solitario e aínda mais territorial e necesita para vivir non fragas, senon amplas zonas de matorrais (a Penichán de Leboreiro sería un hábitat ideal para el). De feito, Leboreiro vén do latín Leporeiro, que significa terra de lebres, compoñente básico da dieta do lince. 

 Antonio Carvalho da Costa, xeógrafo ilustrado portugués do século XVIII, realizou a seguinte descrición da fauna de Castro Leboreiro:

"Pela misma ribeira do Lima da parte do Sul, entre as asperas serras de Amarella, e Cabril contiguas com as de Gerès na raya deste Reyno, e do de Galliza, ten seu assento o Concelho (…) de Castro Leboreiro, e Lindoso (…) caça, muitos Lobos, raposas, martas, ginetas, touroens, jabalís, corços, cabras bravas… Comprehende a mayor parte da grande serra de Gerès (…) ha quantidade de lobos, raposas, ginetas, martas, touroens, e otros bichos, e serpentes, cabras bravas, com feroces cabroens, que ja despenharão homes despois de feridos…Muita caça de toda a casta…Tem esto Concelho grandes matas, e dilatados montados, em que se crião muitos lobos grandes, a que chamão Afnaes, e outros mais pequenos, chamados Cervaes, muitas raposas, martas, ginetas, e touroens, jabalís, veados, caça miuda"

En portugués eses "lobos pequenos ou cervaes" son os linces.

Pola mesma época, outro ilustrado, esta vez galego, Frei Martín Sarmiento , falaba na súa carta 159, datada en 1760, da existencia de linces na Galiza:

“No es un animal muy frecuente, ni tampoco muy raro en Galicia y allí tiene cinco nombres vulgares, v. g. lobo- cerval, lubezno, lubicán, lobo- rabaz y tigre. Este último es falso, pues no hay tigres en Europa, mas se le llama tigre por que tiene la piel manchada y muy hermosa y apreciable. Los cuatro nombres primeros, aunque empiecen por lobo, apenas aluden a su ferocidad, no a que sea un animal del género lobo pues sólo lo es del género gato. Es como un gato, pero tan grande como un perro perdiguero. Combinado todo es un verdadero animal lince”.

No século seguinte, Vítor López Seoane na súa Fauna Mastológica de 1861 segue dando mostra da súa existencia no noso país: “é bastante raro nos sítios montanhosos povoados pelos bosques, achando-se em Vilalva; S. Pedro de Orazo; na província de Ponte Vedra; na serra do Courel e outros pontos fragosos da Galiza”. Algo máis adiante Xaquín Lorenzo, Xocas, tamén recolle a existencia histórica de “tygres” na Baixa Limia seguindo referencias de Castellá Ferrer.

Polo tanto, aínda que non temos ningunha proba concluínte de que o noso gato, da Pena, do Salto e da corga, fose un lince e non un gato montés, pensamos que podemos empezar especulando coa posibilidade de que un lugar tan referencial como Penegache lembre a presencia destes importantes animais nos montes do Leboreiro.