Felipe Castro
Creo
lembrar que os corvos marcharon de Ataínde antes de que se esvaeceran os
últimos acordes daquela estrofa que remataba nun “And try to keep myself away from me”. Por aquel entón a música
nova chegaba a través de Portugal, da Antena3, sen que tal feito tivera
demasiado que ver coa escritura envolvente de Ferrín. Fora el, non obstante, o
que me ensinara a respectar as terras alén do Miño, non ao modo daqueles
mestres que repetían sen demasiada fe consignas oficiais en Wichita, estado de
Teis, senón con cultura e argumentos.
É curiosa a evolución do corvo,
intuír como chegou a converterse nun ser presaxio de grandes males. No mundo
nórdico os corvos Huguín e Munín eran exploradores de Odín, Ser Supremo, e
voando a través do mundo interrogaban a vivos e mortos, dándolle consello. Na
mitoloxía grega tiñan un papel semellante, pero un corvo non delatou a Coronis,
e Apolo, como castigo, volveuno completamente negro, aínda que lle permitiu
conservar a capacidade de falar e predicir o futuro. Conta a lenda que o día no
que foi asasinado Cicerón varios corvos voaron sobre a súa cabeza. Non sabemos
se tal feito terá que ver con que os nomes dos xefes galos que saquearon Roma e
o santuario de Delfos fosen Breno e Brennos, derivacións en gaélico de corvo. O
caso é que nalgún momento se abriu unha fenda que separa á Europa norte da mediterránea
na súa consideración, sen a que sería difícil entender que os ingleses pensen
que cando os corvos marchen voando da Torre de Londres a Coroa e o Imperio caerán,
polo que lle cortan as ás.
En
Ataínde empezaron a pensar na idea de fuxir a medida que comezaron a escasear
cereais e froitas, tamén restos de animais mortos, o que tivo moito que ver co noso
propio éxodo, aínda que asuste pensar que en realidade somos nós o mal augurio
que anunciou a súa desaparición, e non ao revés.
Isto en realidade só puiden chegar a
entendelo grazas a José, unha tarde en Outeiro de Castro. Era xullo, a comezos
deste século, nun pequeno descanso no traballo que por aquel entón nos unía. En
realidade era o meu proxecto, non o seu, aínda que claro que sabía que ía andar
por alí. Así fora desde moito antes, cando non era máis que un adolescente
asustado, coa cabeza aínda medio cuberta por tecidos mollados no Sambre, e comezou
a falar comigo, sempre co sorriso na faciana e con esa facilidade para ver todo
sinxelo. Ningún problema podía resistir un conto, dúas cuncas de porcelana
mediadas de viño, un puñado de castañas e varias gargalladas francas. De saber pintar,
deixaría este folio en branco e enchería algún lenzo de tons vermellos para as fazulas,
coa espátula; cun pequeno toque verde no pincel para os ollos intelixentes; e,
por suposto, o negro opaco das boinas made
in Biscaia… Naqueles veráns de
comezos dos noventa, cando Ataínde estaba a piques de tocar fondo, só
quedabamos alí tres homes e dous deles xa debían andar preto dos oitenta. Había
entre nós unha deliciosa solidariedade nos pequenos defectos: eu coñecía
tódalas pedras que, repartidas pola contorna, agochaban as botellas de licor
café e o tabaco de lear do meu avó Daniel; el miraba para outro lado cando eu cometía
algunha falta, cuxos informes nunca chegaban á cidade. José participaba de
todas aquelas complicidades.
Nunca
preguntou que andaba buscando en Outeiro de Castro. Deu por suposto que quería liberar
as leiras familiares das gadoupas de vinte anos de abandono. Pensaba que aquilo
era temerario, unha McCollough barata de promoción nalgunha grande superficie
non era arma suficiente para loitar con silvas metamorfoseadas en gorgonas
invencibles, de máis de dous metros. O primeiro día achegouse para falar, impotente
pola súa mala saúde; ao seguinte, a pesar das miñas advertencias, apareceu cunha
especie de machete de mango longo que trouxera de Fernando Poo, especialmente
afiado para a ocasión. O seu xeito era moito máis efectivo que a miña vontade. Foi
entón cando pasou. Comentei que me alegraba de que xa non houbera corvos en
Outeiro de Castro, que sempre me deran medo, e el mirando de esguello non puido
conter un “os de fóra”... Non quixo dicilo, cría que me molestaba, así que só
un segundo despois sorriu, do mesmo xeito aberto de sempre, e rematou de golpe
co outro tabú, o que facía referencia ao alcume polo que realmente o coñecemos
todos. Claro que sabía que era O Rato, e non lle importaba o máis mínimo, de
igual xeito que desde ese mesmo momento eu entendín que non son de ningures, son
de “fóra”, que quere dicir ser un pouco de todos os lugares polos que pasei e
un moito das boas persoas como José.
 |
Os Patios
Nos
anos seguintes non deixou nunca de repartir ensinanzas e alegrías. Faino ata
despois de morto. Cada vez que pasamos pola porta da súa casa e os meus fillos
maiores din que o botan de menos son feliz, e entendo que non o estamos a facer
mal de todo. El estaba tremendamente orgulloso de toda a súa familia. Falaba
moito de Bob, o seu neto canadense, un moi bo estudante empregado con éxito nun
posto de responsabilidade nalgunha das empresas petrolíferas que proliferan en
Alberta. Lembro velos un xoves na feira de Celanova, compartindo un prato de
pulpo, creo que o ano que Bob lle presentou á súa muller. Non me costa nada
imaxinalos no Starbucks de Ave SW, ou nos seus despachos da Downtown,
protagonistas da Skyline, absortos por un segundo na visión espectacular da paisaxe
das Montañas Rochosas mentres lembran cun sorriso ao seu avó. Non son máis
alleos a esta realidade ca min, é só cuestión de graos.
O
verán seguinte ao intento de recuperar Outeiro de Castro a escusa para volver a
Ataínde foi sanear as trabes do antigo palleiro dos meus avós, que estabamos rehabilitando.
De novo apareceron problemas de xeito, só que esta vez fallounos a ferramenta,
xa non quedaba en Ataínde ningunha aixola que puidera ensinar a traballar ás
torpes máquinas da era da bricolaxe. Entón, previo paso frustrado pola vila, comecei
unha longa peregrinación por varias ferreterías da capital, intentando explicar
que era exactamente o que quería, no meu falso normativo de profesor que por
non saber non sabe nin como explicar ás novas xeracións que non deben perder a
lingua, para acabar dándome conta de que tamén eu perseguía pantasmas.
|
 |
|
Aquel
mes de xullo en Outeiro de Castro en realidade estabamos intentando abrir o camiño que
talvez leve a un novo castro. Como xa expliquei nalgunha ocasión neste blog non
son arqueólogo, nin tiña demasiada esperanza de atopar nada, pero era un motivo
como outro calquera para non pensar demasiado e falar con José. Na miña
mocidade non estaba interesado na Historia e non sentía a menor curiosidade
polos campos de millo de Outeiro. Agora quería saber se a ambigüidade do termo
Castro facía referencia a algún apelido de antepasados recentes ou a un posible
resto arqueolóxico. Case chegamos aos penedos nos que adoitaban aniñar os
corvos, ao fondo, co resto de propietarios abraiados pola miña xenerosidade na
limpeza de fincas, talvez axexantes ante a posibilidade de que algún marco liberado
tras vinte anos de prisión vexetal decidira dar uns pasos.
Unha
inoportuna doenza dun familiar sacoume de alí e o inverno seguinte un temporal
tombou un carballo que esborrallou a corredoira, cortando o paso. Pasaron os
anos e a idea segue aí, agardando, con Medusa estendendo de novo os seus
cabelos- serpes en forma de vexetación. Non é boa idea loitar contra os deuses,
menos aínda se son protectoras da terra.
De casualidade, na procura doutras historias,
atopei un pequeno indicio nos arquivos. O 21 de marzo de 1218, en Pontevedra, o
rei Afonso IX resolvía un preito entre Pedro III, poderoso abade de Celanova, e
Pedro Fernández, tenente dos castelos de Sande e Santa Cruz, recoñecendo que una
serie de terras en torno aos ditos castelos eran do mosteiro, e establecendo unha
liña que pasaba polos seguintes lugares “Pousatorium,
deinde ad portum de Suberaria, deinde per Outerium
de Castro et inde per Crucellatam de
portu de Ataydi, deinde ad Vallem”. Non sabemos a que se refiren no
documento co porto de Suberaria, mais si podemos recoñecer sen problema A Pousa, Outeiro de
Castro, Ataínde e O Val, co que a localización é moi clara. Isto invalida por
completo a hipótese de que o topónimo veña dun apelido, pero tampouco é nada
concluínte, xa que non demasiado lonxe, en Redemuíños, está o castro romanizado
do Castelo, xusto no lugar onde se construíu máis adiante ese castelo de Santa Cruz, e, quen sabe, igual o outeiro era deles. Ataínde foi desa parroquia
ata que a finais do século XIX decidiu marchar, pasando a San Pedro de Leirado,
segundo parece para poder quedar cun comunal, ou iso din os vellos en Redemuíños. Non vou explicar mellor que Otero
Pedrayo como séculos de tradición foron asolagados pola avaricia dos novos
tempos.
 |
Vista
desde o castro de O Castelo, en primeiro termo Redemuíños, en segundo Ataínde e
A Rocha e, ao fondo, Penegache.
|
 |
| Retablo de San Isidro Labrador en San Salvador de Redemuíños, unha auténtica xoia |
Penso volver a onde aniñaban os corvos. Non sei
se realmente hai algo alí e, de habelo, debe ser pequeno. Contarémolo, por
suposto, pero non creo que vaia cambiar en nada o noso coñecemento sobre a
Idade do Ferro na Galiza, como moito vaise converter no castro catalogado
número non sei cantos mil, o segundo do noso concello, detrás do de Redemuíños,
que merece un estudo en profundidade por parte dalgún arqueólogo. O de Ataínde,
que eu saiba, por non ter non ten nin tan sequera unha lenda relacionada con
mouras de cabelos dourados ou tesouros agochados. En realidade, é igual, eu xa
teño o meu pequeno tesouro feito de sorrisos e lembranzas.
 |
| Felipe, o pequeno, explorando nun castro, que teñen que ser divertidos, se non queremos velos esmorecer |
