A vida íntima do mosteiro de Ramirás recollida nunha novela “O espello do mundo”.

Ana Mosquera

Portada romanica da Igrexa do Mosteiro de Ramirás.

O crítico literario, profesor e desde agora tamén escritor Ramón Nicolás, acaba de publicar unha novela na que profundiza nas intimidades da vida no mosteiro de San Pedro de Ramirás "O Espello do Mundo".

Celanova, Igrexa de San Salvador

A terra de Celanova é coñecida como terra de poetas e escritores. De Curros Enriquez a Méndez Ferrín, pasando polos Velo, Xose e Carlos; Castor Elices e outros. A novidade é que este autor adoptou a terra de Celanova como propia. Ramón Nicolás e a súa muller Viqui, non son orixinarios desta na zona. Un amigo de ambos, Xoán Carlos Domínguez Alberte, comezou a mostrarlle a comarca, con tanta paixón, que Ramón e a súa compañeira mercaron e restauraron unha casa en Escudeiros, na que desfrutan o seu tempo libre.

Ramón Nicolás

Ramón Nicolás converteuse nun activo membro da comunidade cultural desta comarca de Celanova. Escribiu unha biografía de Celso Emilio Ferreiro, “Onde o mundo se chama Celso Emilio Ferreiro”, e foi nomeado patrono da fundación Celso Emilio Ferreiro.

Busto de Curros en Celanova

Hai uns meses soubemos que ia sacar a súa primeira novela. A sorpresa é que a ambientase tamén na terra que el escolleu.

Igrexa de San Pedro de Ramiras co edificio que albergou as clarisas adosado.

A novela introdúcenos na vida cotiá das monxas medievais, concretamente desde o ano 1152 ao 1162, cando a abadesa, ona Guiomar Mendez, guiaba o mosteiro de San Pedro de Ramirás. Fai tamén incursións nos derradeiros anos do mosteiro, xa no século XX. É un mozo de Escudeiros, interesado na historia, quen vai desentrañando uns documentos ineditos e persoais de ona Guiomar.

A relegación cada vez maior da muller dentro da igrexa está tratada no libro a través das queixas que, nas cartas, deixan as dúas protagonistas.

Podemos especular con que esta relegación da muller no ámbito eclesiástico quizais sexa a razón pola que o mosteiro de Ramirás, que comezou sendo mixto, rematase só con freiras, e deixase deste modo de competir co mosteiro de Celanova, fundado pola poderosa familia de San Rosendo. As monxas, coa clausura, necesitaban máis intermediarios para defender os seus dereitos.

San Rosendo en Celanova

O libro non fala desta orixe feminina do mosteiro, pero ponnos sobre a pista da clausura do convento bieito feminino no ano 1499, cando as posesións de Ramirás pasaron a San Paio de Antealtares  (Santiago). A exclaustración foi pouco pacífica e parece anunciar o tema doutra novela.

Hildegarda von Bingen

Pero “O espello do mundo” non é só a intrahistoria do mosteiro, dános a coñecer as bases do pensamento da alemá Hildegarda von Bingen, unha influente monxa do medievo, que ademais de tratar a teoloxía, se dedicou á medicina natural, seguindo a tradición bieita dos remedios caseiros. Esta parte tróuxome á memoria un caderno que a tía avoa Manuela herdara da miña bisavoa de Redemuiños, onde estaban anotadas receitas a partir das propiedades das plantas. Sempre me preguntei de onde saíra ese coñecemento. Hoxe comprendo mellor de onde vén.

Peto  de ánimas nunha casa particular en Redemuiños. A  parroquia de Redemuiños aportou tres monxas ás clarisas de Ramirás, mais dúas novicias que non tomaron os votos, e unha moza que escapou da casa aos quince anos para ingresar e que foi recollida ao día seguinte polo seu pai.

Tamén me resulta familiar a vida da monxa alemá Hildegarda. A historia tende a repetirse. Hildegadra foi apartada dos seus pais aos once anos para ser educada na fe de Cristo. O mesmo lle había de ocorrer, case novecentos anos despois, a Pepita Arias Rojo, unha amiga da infancia da miña nai, natural de Redemuíños, que con once anos ingresou no mosteiro polos anos cincuenta, pouco despois da refundación. Resulta que Pepita xa tiña unha curmá monxa en Ramirás, Xosefa (Sor Celina), e despois dunha visita ao convento, comentou na súa casa -unha casa con moita querenza pola relixión- que quería ser monxa. Así que, sen esperar máis, con once anos, Pepita foi a vivir ao mosteiro, para comezar a súa formación relixiosa. Os primeiros anos foron duros. A miña nai lembra que non lle aconsellaban recibir visitas, porque estrañaba e choraba. Despois xa nunca se produciu o encontro entre ambas.

Á calidade do libro é indiscutible para calquera lector, pero disfrutarémolo aínda máis se coñecemos o Mosteiro e as súas intrahistorias. A lectura tamén pode ser unha escusa para realizar unha visita aos restos do mosteiro e sobre todo á igrexa románica.

Pepita converteuse en Sor Ángeles del Niño Jesús Arias Rojo. Foi a derradeira superiora (creo que non abadesa, xa que había menos de doce monxas) da etapa clarisa de Ramirás que rematou en 1993. Agora é vicaria en San Xosé de Vilar de Astrés e levou a súa nai con ela.

Redemuiños, con Penegache ao fondo

Para saber mais do libro "O ESPELLO DO MUNDO" remitovos a crítica de Xoán Carlos Dominguez Alberte.

BRANDAS, CHOUZOS E CURRAIS, VIVENDAS DE VERÁN NAS SERRAS DO LEBOREIRO E XURÉS.

Branda na Serra Amarela

Ana Mosquera

Hai uns tres anos, cando Felipe Castro e mais eu estabamos enleados en descifrar o misterio do castelo de Arance, castelo situado nos comunais de As Chedas e Gorgoa, encamiñámonos unha tarde de maio cara o monte chamado A Torriña, coa emoción de que iamos atopar novamente restos doutra construción defensiva. Despois de pasar os Aguillóns e o alto da Basteira, subimos á Torriña e comenzamos a buscar. No alto, desde os penedos, vimos unha vaca cachena medio tola que viña cara nós e que espantamos como puidemos, de xeito que continuou soa e coa sua carreira desenfreada cara a Basteira.

Cachena que, despois desta foto, se veu cara a nós. 

O vento era fortísimo e, xusto cando iamos marchar, vimos nuns penedos, un pouco más abaixo entre o cume e o Salto do Gato, un reflexo metálico. 

Caseta adosada ao penedo invisíbel des de arriba

Baixamos, atraídos polo destelo, e ao chegar atopamos unha pota vermella grande chea de auga. Sorprendeunos e achegámonos a averiguar porqué estaba alí, e xusto á dereita da pota atopamos esta marabilla:

Trátase dun chouzo de apoio ao pastoreo. Este tipo de construcións foron habituais na serra do Leboreiro, na serra da Peneda, na serra Amarela, sobre o río Limia, na fronteira de Lindoso e no Suído. A que atopamos entre As Chedas e Xacebáns encóntrase a menos dun Km do marco 17 e na zona chámanlle acolledoiro. Este "acolledoiro" serviu durrante os anos de contrabando de escondite para as mercadorías, cando as cousas se torcían e tamen de refuxio de contrabandistas.

Ventilacion desde o interior

No Suído, lugar de montaña de características equiparábeis, estas construcións chámanse chozos e son de planta cadrada, pero o lugar onde acadan máis desenvolmento é en Castro Leboreiro, onde reciben o nome de brandas.

Xaquín Lourenzo, Xocas, que tanto se preocupou por documentar esta zona, realizou algúns estudos referidos a este tipo de construcións. Un artigo seu, titulado “las antiguas habitacións de pastores en la Sierra del Leboreiro", foi publicado en 1947, despois de que un incendio forestal deixase á vista, en Porcarizas, un poboado de cabanas de pastores de uso estacional e que debeu ser abandonado no Século XVI.

Cabana de planta cadrada, na Serra Amarela

Estas construcións eran utilizadas exclusivamente nos meses de verán, cando subían o gando ao monte en busca de pastos.

As construcións teñen diferentes tipoloxias. Esta é das máis sinxelas, de anacos de cachotería facendo unha especie de bóveda e aproveitando outra pedra para apoio. Teñen tendencia á forma circular. O teito cóbrese con terróns que serven de illamento.

Os terrons do teito fan que medre a vexetación.

Ás veces, as brandas están dentro dun curral é dicir dun cercado en forma circular, con valados de cachoteria ou pedras chantadas.

Estas construccións de verán, na maior parte dos casos, servían só de apoio ás vivendas do val e acostumaban a ser utilizadas só por pastores, coa excepción de Castro Leboreiro (Crasto), onde a organización das brandas alcanza a súa maior dimensión, agrupadas en verdadeiras aldeas. A branda é, neste caso, a residencia máis importante, sendo ocupada desde a Pascua até o Natal. A tendencia de feito era a coidar sobre todo a casa da branda ("Castro Laboreiro, Povoamento e organizaçao de um territorio serrano", Alexandra Cerverira Pinto S. Lima). Chegado decembro, abandonábanse as brandas e a poboación trasladábase ás inverneiras, aldeas situadas nos abrigos do val. Como anécdota persoal, a miña avoa materna, natural de Quintela de Leirado, perto de Crasto, consideraba as inverneiras como un lugar pouco apetecíbel e, cando alguén era insociábel dicía que era mellor que se fose para as inverneiras. 

Branda de Mosqueiros en Castro Leboreiro

Recentemente, fixen nunha excursión con Mira Xurés, pola serra Amarela, con Marta Delgado como guía. Vimos as brandas, reconstruídas e arranxadas, que están situadas sobre o lugar de Lindoso. O parque do Geres, puxo en valor estas construcións, nas que atopamos familias do lugar pasando o domingo.

Chamaron a nosa atención as brandas de Santo Antón, lugar no que todas as casoupas teñen este santo na fachada. Igualmente aparece nun altarciño escavado nunha pedra. Despois, descubririamos que se trataba dun lugar sagrado prehistórico, xa que dentro dun dos currais, atopamos unha ara de sacrificio. Deunos a sensación de estar ante construcións herdeiras directas dos castros.

Ara de sacrificio. Podemos ver a canle moi erosionada e un pociño cadrado. Brandas de Santo Antón. Foto de Marta Delgado.

Volvendo á construción que atopamos no concello de Quintela de Leirado, esta, xunto con outros datos referidos a toponimia, Curral das Chedas, val das Chedas e  os restos construtivos nas chairas próximas ao penedo das Chedas, danos a idea de que existiu este tipo de vivenda, ben de apoio a gandeira ou máis intesivo. Tamén o topónimo Chedas pode aludir ao peche dun curral, segundo algúns estudosos da toponimia da zona, o que no noso caso cadra ben, porque o Curral das Chedas é efectivamente un curral, que conserva máis ou menos o peche circular característico.

Corteliño na serra amarela. 

Tamén sabemos que a principios do século pasado un eremita vivía nunha casoupa por riba de Xacebáns, na subida a Penegache, pode que fose o derradeiro habitante das nosas brandas.

Penegache

Se buscas a Galiza, en ti tes que atopala!

Ana Mosquera

Sabela e Mohamed na fonte de Fondóns. Galiza somos nós e tamén os que chegan.

Galiza é o que vemos 

a terra, o mar, o vento...

Pero hai outra Galiza 

que vai no sentimento

Galiza somos nós;

a xente e mais a fala

Se buscas a Galiza

en ti tes que atopala!

(Manuel Maria - Letras Galegas 2016)

Algunhas casas xa non están. Pero o Penegache ao fondo nunca nos deixará.

Aínda que teño raíces n´Ataínde e en Redemuíños, o meu norte vital está en Fondóns. Desde Fondóns a vista do Penegache resulta difícil, pois está resgardado detrás do Castelo de Arance.

Pasei algún tempo subida ao tellado da nosa casa escoitando falar en galego e  mirando para o castelo. Do castelo xa falamos noutras ocasións. 

Tellados e o Castelo de Arance ao frente.

Hoxe toca falar da  lingua. Un día, de adolescente, Antonio Seoane, veciño de Fondóns, gastoume unha broma por falarlle en castelán. Ese día vin que se podía falar galego e ter orgullo de falalo e que renegar do propio podía resultar rídiculo e dar lugar á burla. 

Casas aliñadas no camiño que baixa d´Os Mociños

As primeiras mencións que atopamos de Fondóns están no tombo de Ramirás a mais antiga é unha doazon realizada por Pedro Gomez, que dona ao Mosteiro as herdades que ten en Leirado con excepcion das que ten en Fondóns. Desto xa profundizaremos noutra entrada

Desde o Google Earth Fonsdóns parece unha aldea construída á beira do camiño, como unha desas vilas de estrada.

Calzada a Os Mociños

Fondóns debeu medrar á beira do camiño que sube cara Os Mociños. Poderiamos pensar que isto ten lóxica posto que Os Mociños pertencía a parroquia de Santa María de Leirado, como Fondóns até principios do século XX, mais falla esta teoría porque desde as herdades (hoxe montes) de O Covelo hai un camiño máis dereito cara a desaparecida parroquia.

Rodeiras de carro no camiño d´Os Mociños

Fondóns debía ser un lugar de paso cara á Pousa, cara o pazo d´A Pedra e cara a Arnoia, pasando por Quintela e Abellás…

Fondóns, o meu principio do mundo

A  microtoponimia indícanos a existencia moi antiga dunha comunidade relixiosa: Granxola (nome dado aos pequenos cenobios), San Miguel, Campo da Viña, Casal do Bispo, sitios todos colindantes entre si e onde non puidemos atopar ningunha evidencia arqueolóxica, aínda que sei que a miña avoa sachando, nos anos setenta, atopou unha pulseira, que desgrazadamente se extraviou nunhas obras realizadas na casa nos anos noventa.

Algunha das casas de Fondóns aproveitan pezas antigas, que poderían vir dalgún dos sitos anteriores, por exemplo esta.

Figura nunha casa antiga.

Ou esta cruz, que case parece pagá e que coidaba a entrada da casa materna de Fondóns.

Fondóns é o meu lugar e garda moitos tesouros por buscar. O legado dos meus avós foron a terra e a fala, como reza nunha lápida do cemiterio do Hospital de Incio, e os legados non se dilapidan, hai que coidalos para a seguinte xeración.

Feliz día das letras e aí tedes a lápida coa lenda no cemiterio do Hospital de Incio, aínda que na imaxe non se ve moi ben:

"Aos nosos antergos, dos que herdamos o xenio, a terra e a fala"

OS GARAXES: A ARQUITECTURA DO CONTRABANDO

Ana Mosquera

Castro Laboreiro

Calquera persoa que transite entre A Notaria e Pontebarxas non pode evitar fixarse nas enormes portas dos garaxes. Cando eu era pequena era frecuente que nas casas da fronteira houbese camións, de tamaño mediano, o que explica en parte eses enormes garaxes.

Esta arquitectura característica da estrada entre Ponte Barxas e A Notaria vén dada por tres factores:

En primeiro lugar, Ponte Barxas converteuse nun lugar moi ben comunicado grazas a construción das estradas a Cortegada e Bande. Pero sobre todo grazas á ponte que uniu Ponte Barxas coa aldea portuguesa de San Gregorio rematada en 1930. Esta ponte cambiou o nome do lugar de Barxas polo actual de Ponte Barxas.

En segundo lugar, a proliferación destes baixos, de grandes portas, obedece á necesidade de contar con almacéns e comercios e tamén á necesidade de ter lugares seguros, discretos e con fácil acceso á estrada. Neles gardábanse vehículos de bo tamaño, destinados ao transporte de mercadorías -que non escaseaban, a pesar da situación económica da posguerra- e tamén de persoas, ata que algúns anos despois chegaron os coches de liña.

Finalmente, outro factor que favorece este tipo de arquitectura é a ladeira na que se constrúe, que permite que a parte da casa destinada a vivenda se manteña libre de terra.

Encontramos este tipo de construcións moi interesantes, porque se trata da incorporación a usos industriais do modelo de casa galega que o arquitecto e profesor de Teoría Arquitectónica da Universidade da Coruña, Plácido Lizancos, denomina arcaica (e que se refire ao tipo de edificios construídos entre os anos 1959 e 1973). 

Lizancos clasifica a casa contemporánea galega en tres tipos: arcaica, entre 1959 e 1973; rupturista 1973-1985 e involucionista a partir de 1985. O normal é que só as vivendas rupturistas incorporten un espazo adicado a actividade industrial . O caso de A Notaria resulta, ao noso entender, unha excepción, xa que casas arcaicas contan cunha zona industrial.

Os Garaxes- Leirado

Outra variante desta arquitectura de almacenaxe característica da zona de fronteira son os garaxes en edificación illada. Construíronse cando as estradas non chegaban ás casas e tamén son especialmente característicos, tanto na parte portuguesa como na parte galega da raia, onde a súa abundancia resulta chamativa.

Antigo almacén da San Miguel  nos garaxes de Leirado.

Os coches de liña na raia resultaban moi rendibles. A razón explícaa Antonio Piña Antón, no libro editado polo cincuenta aniversario da fundación de ANPIAN, en 2008: “A liña Ponte Barxas-Ourense daba cartos porque era unha liña fronteiriza. De Ponte Barxas traiamos un pouco de todo, uns quilos de café, un pouquiño de cobre, aceite, bacallau salgado, manteiga de porco... Había unhas petateiras, nas que se metían tres quilos de café ou catro... e por un billete de autobús que valía cinco pesetas gañábanse sete pesos".

Casa de Antonio Piña- Recollida no libro "50 años de Anpian". Típica arquitectura de A Notaria

A fronteira foi fundamental para facilitar a chegada de vehículos a motor. Polas montañas da raia pasaban motores diesel, e incluso carrocerías de camións, que eran arrastradas por aqueles camiños con dúas xugadas de bois.

Por estes camiños, pasaban entre outras cousas carrocerias tiradas por xugadas de bois.

“Mira, de Portugal viña... todo o que quixeses; viña todo o que querías... Querías un volante dun coche, querías unha ballesta, querías un diferencial: todo viña de Portugal, porque nós aquí non tiñamos nada,  faciamos un coche coas pezas...”.

Leva razón Antonio Piña. O contrabando evitou a escasez na raia durante a posguerra. Pero non era algo novo. Debemos lembrar que xa Curros Enríquez ten un poema, escrito no século XIX, sobre un contrabandista de sal. E en Vilar, en Codesal, existen restos dunhas enormes cuncas, para preservar este mineral (Eloy de Francisco, Historia del Concello de Padrenda). Tamén deu lugar a empresas de certa importancia con raíces na comarca como a propia Anpian, e outras dedicadas ao torrado de café.

Co tempo Anpian absorveu á empresa Regente e case todas as do sector, o que a converteu nunha das empresas máis importantes do ramo en Galicia

Entrimo

Pero, se no tramo Padrenda-A Notaria, destacan as casas enormente altas. No tramo de estrada entre Castro Laboreiro e Entrimo, cruzando pola Amiexoeira, sorprende o enorme número de garaxes illados, incluso no medio da aparente nada.

Enorme construcción en  ruínas en Entrimo. Ao fondo vemos unha parte escavada no terreo, a uns metros do nivel do embalse de Lindoso

Outra vista da enorme construción

Entrimo

Claro que non todo se transportaba na liña de autobús. Tamén se transportaba nos camións, o que requiría condutores ousados. Os garaxes servían para gardar os vehículos, para distribuir discretamente as cargas e tamén representaban unha forma discreta de agachalos, de maneira que non se soubese se estaban dentro ou realizando algún servizo.

Algunhas construccións tiñan agochadoiros escavados na pedra. Aínda que, nalgúns casos, o material do contrabando se chegou a gardar en sepulturas. 

Perto de Castro Laboreiro. Fronteira de Ameixoeira. Construción máis moderna, xa en blocos de cemento. Lonxe das casas.

Os primeiros garaxes construíronse en pedra, despois fóronse incorporando os blocos de cemento

Lizancos, como curiosidade, di que algúns establecementos comerciais con frecuencia reciben a denominacion do país onde estivo emigrado o seu propietario.

Nós atopamos un establecemento no que o seu nome homenaxea á montaña que lle deu de comer a estas terras.

Comercial "LA MONTAÑA"